ZBOROWSKIE

Fabrykanci fajek i fabryka

Opublikowano: wtorek, 3 kwietnia 2018 18:25

Na wstępie chciałbym wyjaśnić, że wbrew pozorom określenie „fabrykanci” nie oznacza w tym artykule właścicieli fabryki, ale pracowników wytwarzających fajki w manufakturze, która znajdowała się w części wsi o nazwie Zborowskie Fabryka. Warto dodać, że jeszcze w słownikach z pierwszej połowy XIX w. określenie „fabrykant” oznacza rękodzielnika, a pochodzi od czasownika „fabrykować”, czyli wytwarzać, wyrabiać, robić itp. Zatem wystarczyło pracować w fabryce fajek, żeby być fabrykantem. Dokładnie w takim znaczeniu określenie to jest używane w Zborowskiem i okolicy z pokolenia na pokolenie, a my zachowujemy tę tradycję.

W założeniu ten artykuł ma pokazać jedną bardzo prostą rzecz, a mianowicie listę osób, które pracowały w fabryce fajek w Zborowskiem. Taka lista w tym artykule jest, ale nie mogę się oprzeć w dokładnym opisaniu historii jej powstania i wykazaniu, jak ogromny wkład pracy włożyła w to moja żona Zofia. Przyczynił się też do tego mój syn Sebastian, który używając jakichś informatycznych czarów, ściągnął z amerykańskich serwerów niemal kompletne księgi parafialne wszystkich naszych okolicznych parafii. Od tego się właściwie zaczęło, bo próbowaliśmy sporządzić nasze drzewo genealogiczne. Wcześniej znaliśmy co najwyżej kilka danych o naszych pradziadkach. Ogromną ilość informacji, jaką można uzyskać z ksiąg parafialnych, widać na celowo zaniżonej jakości obrazku (bo są to nasze dane rodzinne), ale wyraźnie pokazujące, jak wiele można odkryć w historii rodziny, do czego wszystkich gorąco zachęcam. Chciałbym podkreślić, że lista prapradziadków jest kompletna. Na podstawie dokumentów opisanych jest 10 pokoleń rodziny, razem 161 osób. Podczas poszukiwań przyjęliśmy, że będziemy wypisywać także rodzeństwo członków naszej rodziny. Mamy więc obecnie opisanych ok. 1300 osób, z najstarszą udokumentowaną datą 18 września 1716 , a z nieudokumentowaną sięgającą roku 1683.

Teraz powrót do fabrykantów

Podczas tego mozolnego analizowania ksiąg parafialnych, sporządzonych w większości staroniemieckim gotykiem pisanym, Zosia zauważyła w bardzo wielu miejscach notatki o treści:„Fabrica Zborowiensis”, „Fabric Borowsko”, „Fabricatori Borowsko”, „Borowsko Fabricue”. Pozwala to nam wysnuć wniosek, że osoby te pracowały lub mieszkały, albo jedno i drugie, w części wsi o nazwie „Fabryka”, mieszczącej się w obszarze dzisiejszej ul. Fabrycznej w Zborowskiem. Jak wyglądało to na mapach, zobaczyć można poniżej.

Mapa jest z początku XIX wieku, wielokrotnie aktualizowana i zmieniana. Ostatnia aktualizacja to koniec lat 30-tych XX wieku, podczas której zmieniono nazwy, dorysowano kościół i punkt wysokościowy. W obszarze „1” nie ma jeszcze zaznaczonej drogi, która dziś jest ulica Fabryczna.

Tak obecnie wygląda teren pokazany na powyższej mapce z XIX stulecia

W tabeli na dole znajduje się lista nazwisk, przy których są notatki. Ale żeby wiadomo było, skąd dane nazwisko znalazło się na liście, proszę uważnie zapoznać się z objaśnieniami.

- Urodzenie dziecka - wpis w tej rubryce oznacza, że w K.Ch. (księga chrztów parafii Lubecko) jest notatka mówiąca, że fabrykantowi urodziła się córka lub syn, i ją (go) ochrzcił. Przy próbie odszukania trzeba otworzyć księgę w danym roku, następnie miesiącu i znaleźć odpowiedni dzień. Na wykadrowanym fragmencie księgi wygląda to np. tak:

Ponieważ to tylko wycinek strony, więc nie widać tu roku ani miesiąca.

- Rodzic chrzestny - wpis w tej rubryce oznacza, że w K.Ch. (księga chrztów parafii Lubecko) jest notatka mówiąca, iż ojcem lub matką chrzestną dla chrzczonego dziecka jest fabrykant. Na wykadrowanym fragmencie księgi wygląda to tak:

- Zgon osoby dorosłej - wpis w tej rubryce oznacza, że w K.Z. (księga zgonów parafii Lubecko) jest notatka, że zmarła osoba pracowała w fabryce, albo mieszkała na terenie należącym do fabryki.

- Zgon dziecka - wpis w tej rubryce oznacza, że osobie zatrudnionej w fabryce, albo mieszkającej na terenie należącym do fabryki, zmarło dziecko.

Są osoby, które nawet po kilkanaście razy odnotowane są jako fabrykanci. Wynika to np. z urodzenia dziesięciorga dzieci i śmierci pięciorga z nich. My ograniczyliśmy się do wykazania w tabeli chociaż jednego wpisu świadczącego o związku z fabryką w Zborowskiem.

Niektóre kratki są puste, co oznacza, że nie ma nic więcej na temat tej osoby.

L.P. Nazwisko Imię Urodzenie dziecka Rodzic chrzestny Zgon osoby Zgon dziecka
1 Armbrost Ludowik K.Z.  1769-11-19
2 Baldin Franz K.Ch.  1793-04-22
3 Baldin Elisabeth K.Ch.  1786-12-24
4 Baldin Sophia K.Ch.  1799-06-23
5 Baldin Johan K.Ch.  1790-06-20
6 Bayern Charlota K.Ch.  1804-10-19
7 Beem Jochan K.Ch.  1779-07-04 K.Ch.  1783-03-07 K.Z.  1788-04-30
8 Beem Rozalia K.Ch.  1789-05-10
9 Blass Martin K.Ch.  1779-12-14 K.Z.  1781-10-20
10 Blimel Mathias K.Ch.  1783-03-07 K.Ch.  1788-04-08 K.Z.  1805-05-12 K.Z.  1783-03-31
11 Bruckman Herman K.Ch.  1759-08-14
12 Brzoska Johan K.Ch.  1781-10-28 K.Ch.  1782-05-18 K.Z.  1803-04-25
13 Chudy Hedwiga K.Ch.  1807-01-29
14 Chudy Paul K.Ch.  1810-05-30
15 Czieroszin Rosina K.Z.  1769-04-05
16 Denisch Adalbert K.Ch.  1774-09-21 K.Z. 1778-03-01
17 Florek Christoph K.Ch.  1775-11-28 K.Z.  1782-03-04 K.Z.  1775-12-14
18 Florek Johan K.Z.  1764-11-04
19 Follerz Anthon K.Ch.  1787-05-05
20 Folta Franz K.Ch.  1756-09-19 K.Ch.  1758-03-15 K.Z.  1783-11-14 K.Z. 1768-11-26
21 Folthin Maria K.Ch.  1775-06-10
22 Freitag Ludwic K.Ch.  1755-03-20 K.Ch.  1757-05-01 K.Z.  1758-06-18 K.Z. 1754-01-17
23 Freytag Magdalena K.Ch.  1755-03-20 K.Ch.  1757-11-09
24 Gladis Johanna K.Ch.  1805-07-20
25 Gortner Christian K.Ch.  1757-11-09 K.Z.  1765-06-06 K.Z 1759-03-31
26 Greger Joseph K.Ch.  1757-08-18 K.Ch.  1761-01-15 K.Z.  1810-08-27 K.Z. 1759-11-08
27 Hayn Johan K.Ch.  1804-10-19
28 Heck Wilhelm K.Ch.  1754-08-15 K.Ch.  1757-01-16 K.Z. 1756-02-08
29 Helskin Dorotha K.Ch.  1757-01-16 K.Ch.  1756-12-08
30 Hilskers Gerard K.Ch.  1759-02-25 K.Ch.  1755-03-20 K.Z. 1757-11-13
31 Hontza Jacob K.Ch.  1766-10-24
32 Kaczmarzik Marianna K.Ch.  1780-05-11 K.Ch.  1779-07-04
33 Kaczmarzik Adalbert K.Ch.  1780-05-11 K.Z.  1798-02-07 K.Z.  1781-07-22
34 Kaczmarzik Gregor K.Z.  1782-07-26
35 Kinder Joseph K.Ch.  1784-05-02 K.Z.  1787-03-12 K.Z.  1800-04-22
36 Kirrstin Chrystian K.Ch.  1758-07-04 K.Z. 1759-03-31
37 Kramer Joseph K.Ch.  1786-12-24 K.Z.  1788-09-04
38 Kramer Ursula K.Ch.  1799-06-23 K.Ch.  1789-06-04
39 Kramer Gotlieb K.Ch.  1799-06-23 K.Ch.  1796-07-08 K.Z.  1791-09-25
40 Kramer Josepha K.Ch.  1794-02-18
41 Kramer Johan K.Ch.  1812-11-21
42 Kreuter Katharina K.Ch.  1758-06-05 K.Ch.  1757-05-01
43 Kreuter Jacob K.Ch.  1758-06-05 K.Ch.  1759-06-15
44 Kreuter Johan K.Ch.  1778-10-16
45 Kreuter Gtlieb K.Ch.  1781-06-21
46 Kreuter Sophia K.Ch.  1805-01-20
47 Kreuter Margarita K.Ch.  1760-08-25
48 Kreuter Carolina K.Ch.  1787-05-11
49 Kreyter Magdalen K.Ch.  1782-05-18
50 Kriger Ludwig K.Ch.  1781-04-18 K.Z.  1781-05-06
51 Kriger Anna K.Ch.  1782-07-09
52 Krridor Johes K.Ch.  1758-07-04
53 Kryger Marianna K.Ch.  1781-06-21
54 Kurek Thomas K.Z.  1765-09-30
55 Lampert Dorotcha K.Ch.  1780-05-11
56 Lampert Antonia K.Ch.  1780-01-02
57 Lampert Sophia K.Ch.  1792-02-19
58 Lampricht Carol K.Ch.  1786-12-24
59 Lelonek Jacob K.Ch.  1788-03-27
60 Lindner Johan K.Ch.  1755-05-26 K.Ch.  1759-06-15 K.Z. 1764-09-05
61 Lindner Dorotha K.Ch.  1775-06-10
62 Lindner Firdrich K.Ch.  1785-05-30
63 Lindner Johanna K.Ch.  1807-12-13
64 Lindner Barbara K.Ch.  1758-05-01 K.Ch.  1761-01-15
65 Lindner Maria K.Ch.  1762-03-02
66 Lindner Sophia K.Ch.  1796-03-27
67 Liss Valentin K.Ch.  1778-10-16 K.Ch.  1775-11-28 K.Z.  1796-08-28 K.Z.  1778-11-06
68 Ludwig Paul K.Ch.  1802-11-17
69 March Ferdinand K.Ch.  1760-11-23
70 Matuszek Feliks K.Z.  1766-02-23
71 Neugebauer Georg K.Ch.  1795-12-17
72 Nisler Andreas K.Ch.  1804-10-19 K.Ch.  1802-11-17
73 Nisler Lorentz K.Ch.  1790-10-31
74 Nisler Marianna K.Z.  1791-04-23
75 Olkisz Jacob K.Ch.  1810-05-30
76 Pawolka Andreas K.Z.  1774-12-20
77 Petri Johan K.Ch.  1758-08-29 K.Ch.  1775-07-01 K.Z 1763-09-17
78 Petrin Maria K.Ch.  1772-08-16
79 Pluta Johan K.Ch.  1768-03-15 K.Ch.  1784-05-17 K.Z. 1776-03-09
80 Reis Balthasr K.Ch.  1756-07-18 K.Z. 1757-04-11
81 Reisland Daniel K.Ch.  1805-01-20 K.Ch.  1797-03-24
82 Rems Johan K.Ch.  1754-06-04
83 Reysland Sophia K.Ch.  1793-04-22
84 Reysland Helena K.Ch.  1784-05-02
85 Reysland Joanna K.Ch.  1785-07-31
86 Reysland Christoph K.Ch.  1789-06-04
87 Riedel Franz K.Ch.  1771-07-26 K.Z. 1774-02-05
88 Ringel Johan K.Ch.  1755-05-19 K.Ch.  1754-06-04 K.Z. 1754-01-14
89 Rotter Magdalena K.Ch.  1766-04-14
90 Rotters Jacob K.Ch.  1754-12-08 K.Ch.  1759-06-15 K.Z. 1756-02-03
91 Rotters Helena K.Ch.  1756-07-15 K.Ch.  1764-06-10
92 Scholiarcha Johan K.Ch.  1766-04-14
93 Schyget Anthon K.Ch.  1775-06-10
94 Sohaszek Wentzul K.Ch.  1786-09-25
95 Sowka Simon K.Ch.  1759-11-30 K.Ch.  1756-12-08 K.Z. 1760-07-29
96 Sowka Balthazar K.Ch.  1802-09-06 K.Ch.  1784-12-12
97 Sowka Marianna K.Ch.  1783-03-07
98 Swoboda Helena K.Ch.  1796-07-09
99 Swoboda Johanna K.Z.  1768-04-10
100 Szaflik Gregor K.Ch.  1765-11-05 K.Ch.  1782-03-07 K.Z. 1769-03-01
101 Szaflik Stanislaw K.Ch.  1769-11-24 K.Z.  1771-03-21 K.Z. 1771-04-05
102 Świertz Andreas K.Ch.  1766-12-11 K.Ch.  1779-01-29 K.Z. 1770-05-31
103 Świertz Josepha K.Ch.  1777-09-02
104 Świertz Thomas K.Ch.  1799-05-08 K.Ch.  1790-10-31 K.Z.  1800-02-23
105 Świertz Josepha K.Ch.  1790-10-31
106 Świertz Maria K.Z.  1772-12-11
107 Trentin Carol K.Ch.  1757-07-01 K.Ch.  1756-12-08 K.Z. 1758-07-18
108 Wacholtz Andreas K.Ch.  1757-11-16 K.Z. 1760-09-04
109 Warwas Johan K.Ch.  1788-06-24 K.Ch.  1786-11-15 K.Z.  1794-06-01
110 Wieczorek Martin K.Ch.  1777-09-02 K.Z.  1784-11-24
111 Wille Johan K.Ch.  1754-06-04 K.Ch.  1754-03-19
112 Wille Katharina K.Ch.  1754-06-04 K.Ch.  1758-05-14
113 Zok Sebastian K.Ch.  1786-11-15 K.Ch.  1796-07-09 K.Z.  1794-01-06
114 Zok Catharina K.Ch.  1788-06-24

Ta w sumie niewielka tabelka obejmująca 114 nazwisk to dwa lata pracy.

Wnioski i ciekawostki wynikające z prac nad tabelą nazwisk:

  • W księdze zgonów Lubecka z 1754 roku jest zapis, że zmarł syn Johana Ringel – Johan Henrykus, gdzie ojciec jest określony jako fabrykant. Pozwala to wyciągnąć wniosek, że fabryka już działała. To pierwsza taka notatka.
  • Freitag Ludwic był wojskowym.
  • Lindner Johan był księgowym.
  • Greger Joseph był garncarzem. Dożył 98 lat i miał 14 dzieci, 8 mu zmarło.
  • Sowka Simon był nadzorcą, miejscowym ekonomistą. Zmarły mu wszystkie dzieci. Najstarsze w wieku 4 lat.
  • Antonia de Garnier, Julianna de Garnier, Joseph de Garnier i Andreas de Garnier (współwłaściciele fabryki i jej rodzina) kilkakrotnie byli rodzicami chrzestnymi dla dzieci pracowników.
  • Lampricht Carol był kontrolerem.
  • Hayn Johan był kontrolerem.
  • Lindner Anna Barbara, była przez bardzo wiele lat niemal etatową matką chrzestną dla dzieci fabrykantów, występuje w księgach dziesiątki razy.
  • Folta Franz był mistrzem.
  • Reisland Helena i Joanna były wyznania ewangelickiego.
  • Folata, Folthin, Valentin, Walentin, Woltfin, Wolthin – to ta sama osoba, a sprawdzenie tego faktu zajęło nam chyba dwa tygodnie.
  • Lampert, Lampricht, Lambrechtin, Lampertin – to też ta sama osoba. Różnice w pisowni, które pojawiają się w wielu przypadkach wynikają z różnych form pisowni niemieckiej, staroniemieckiej i łacińskiej, a to z kolei jest uzależnione od tego, kto dokonywał wpisu, który proboszcz bądź wikary.
  • Pisownia nazwy miejscowości bardzo często się zmieniała i było to: Borowskie, Zborowskie, Sborowskie, Zborowsky, Borowsko, Borowska, Zborowska, Zborowsko, Borowsky, Zborowski, Borowski, ZBorowsko, ZBorowskie, albo po łacinie Zborowiensis lub De villa Borowskie.
  • Ostatni znaleziony zapis ma datę 23 maja 1823. Dlaczego w latach późniejszych nie dopisywano już tego typu notatek, skoro fabryka jeszcze działała? Tego niestety nie udało nam się wyjaśnić.
  • W księgach w Sierakowie też są odnośniki dotyczące w szczególności rodziców chrzestnych, że byli fabrykantami ze Zborowskiego.
  • Nie znaleźliśmy żadnych typowo holenderskich nazwisk lub innych wzmianek na ten temat. Historia mówi nam o kilku mistrzach z Holandii, którzy przybyli do nas, by uruchomić produkcję fajek. Wygląda na to, że byli krótko, bez rodzin i wcale nie zasymilowali się z naszą społecznością.
  • Czieroszin Rosina – pochodziła z Moraw z wioski „Padossowitz”.

Opracowanie tabeli z nazwiskami polegało na wpisywaniu poszczególnych osób i ich rodzin do programu komputerowego Drzewo Genealogiczne. Program ten ułatwia sprawdzanie poprawności wpisów, dokonując niejako z automatu korekcji powiązań rodzinnych, a to z kolei pozwoliło na wygenerowanie tabeli pokazującej fabrykantów i ich rodziny. Ponieważ jest to ponad 350 osób, a lista zajmuje kilkanaście stron, zamieściliśmy ją na końcu artykułu w postaci pliku pdf.

Fabryka

Ponieważ w ostatnim czasie w Zborowskiem wokół fabryki trochę się działo, więc przy okazji tego artykułu postanowiłem przedstawić sytuację.

Za zgodą Wójta Gminy Ciasna zrobiłem serię zdjęć wewnątrz i na zewnątrz, którą pokażę w pewnym zestawieniu.

Tak wygląda efekt końcowy prac przy budynku na ulicy Fabrycznej, który według naukowców badających obiekt nie jest pozostałością po fabryce fajek, a tzw. czworakiem mieszkalnym wybudowanym później, na miejscu fabryki fajek, z wykorzystaniem fragmentów budowli i materiałów po fabryce.

Jak było kiedyś, widać tutaj

Prace prowadziła „jakaś” ekipa z Krakowa, a później z Chorzowa z Parku Etnograficznego. Rozmawiałem i z jedną ekipą i z drugą. Odpowiedziałem na kilka pytań, które mi zadano i poprosiłem o jakieś informacje na zakończenie prac. Niestety pomimo listów z taką prośbą nie dostałem żadnej odpowiedzi.

W związku z tym nie pozostaje mi nic innego, jak tylko pochwalić się kilkoma zdjęciami i pogratulować naszemu Wójtowi i jego pracownikom za to, iż dopięli swego i mamy w Zborowskiem bardzo stary, ciekawy, dobrze odrestaurowany i zabezpieczony zabytek.

W latach 90-tych sam próbowałem zrobić coś takiego. Potem kolejne władze gminy też wzięły się za temat, ale bezskutecznie. Dopiero pan Kulej, wykorzystując w 100% wszelkie możliwości, dokonał tego co obiecał. Teraz pozostaje nam poczekać na podjęcie właściwych decyzji odnośnie zagospodarowania obiektu i promowanie go w szerokim świecie.

Zdjęcie z lewej jest mocno zniekształcone, bo wykonane obiektywem „rybie oko”, którym to posłużyłem się do wykonania poglądowej dokumentacji fotograficznej. Mam też zdjęcia normalne, ale nie chcę nadużywać życzliwości władz gminy i to im pozostawiam pierwsze wykorzystanie. Mam nadzieje, że niedługo będą opublikowane.

Jaki był stan przed i po renowacji, widać na tych kilku zdjęciach:

Jak wygląda teraz, pokażę tylko na tych dwóch zdjęciach. Do zobaczenia całości zapraszam już osobiście.

Podczas wykopalisk odkopano schody prowadzące bezpośrednio z komina do piwnicy. Na zdjęciach wygląda to mniej więcej tak:

Źródła:

  1. Lista osób i rodzin - Zofia Segeth
  2. Księgi parafialne - Sebastian Segeth
  3. Opracowanie - Witold Segeth
  4. Opracowanie graficzne - SEGETH-NET
  5. Zdjęcia - Sebastian i Witold Segeth, zbiory własne
  6. Mapy - http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/ oraz http://www.gisplay.pl/gis/2160-geportal-z-historycznymi-mapami.html

Składamy podziękowanie ekspertowi historii Fajczarstwa Rady Polskich Klubów Fajki panu Edwardowi Zimmermann za cenne uwagi dotyczące tego opracowania.

Poniżej znajduje się lista rodzin pracowników Fabryki Fajek w Zborowskiem. W sumie na liście zostało opisanych 348 osób !!! – to zasługa Zofii Segeth.


Edward Zimmermann - Rozpoznawanie fajek

Opublikowano: niedziela, 23 lutego 2014 12:25

Edward Zimmermann, Rozpoznawanie fajek pochodzących z wytwórni w Rościnie (Fabrike in Rostin) i Zborowskiem (Fabrike in Schlesien) w: Fajki gliniane, Gdańsk 1994, s. 55-57 (z tablicami).

Tablice, do których odnosi się przypis 1.

Źródło: Edward Zimmermann, Rozpoznawanie fajek pochodzących z wytwórni w Rościnie ( Fabrike in Rostin ) i Zborowskiem (Fabrike in Schlesien) w: Fajki gliniane, Gdańsk 1994, s. 55-57 (z tablicami).